Skip navigation Menu

koken tot keuken

Van koken tot kookeiland: de keuken door de jaren heen

De vormgeving van de keuken is de loop der jaren flink veranderd. In dit artikel kijken we daarom naar de ontwikkeling van de keuken en welke oorzaken voor deze veranderingen te vinden zijn.

Het ontstaan van de keuken

Met het ontdekken van vuur ontdekte men al snel dat gekookt en gebakken voedsel beter verteerbaar en lekkerder is. Na het vangen en/of oogsten van voedsel werd daarom de etensbereidingsplaats – waarbij de vuurplaats het belangrijkst was – aan de woninginrichting toegevoegd. De vroegere vuurplaats is daarmee de keuken van nu geworden. Koken op een houtvuur geeft warmte maar ook rook en dat is een van de redenen voor het ontstaan van de woning met binnentuin, de Griekse patiowoning. Het koken kon dan immers buiten gebeuren terwijl het eten vervolgens binnen opgegeten werd.

Het koken op vuur is sinds de Grieken vrijwel niet veranderd. Door ruimtegebrek en de behoefte aan een dak boven het hoofd, werd er naar verloop van tijd steeds vaker in huis gekookt. Ondanks dat er tegen de rook een gat in het plafond werd gemaakt, waren de keukens vaak donker en rokerig.

Het fornuis ontstaat

Koken op open vuur was een gevaarlijke bezigheid en vele woningen zijn hierdoor tot as veranderd. Om het brandgevaar te verminderen zijn de brandplaatsen eerst met stenen en klei ommuurd. De rook bleef een probleem maar toen deze afgebakende brandplaatsen tegen een muur in de kamer werden gerealiseerd ontstonden de schouw en later ook de schoorsteen. Op deze gecontroleerde vuurplaats was het makkelijk een of meer pannen op het vuur te plaatsen en geleidelijk is zo het fornuis ontstaan. Het rook afvoerkanaal zou je in deze zelfs kunnen zien als de eerste vorm afzuiging en ventilatie.

Vanaf het ontstaan, was het fornuis dé basis in de keuken. De grootste verandering bij het fornuis vond plaats aan het eind van de 19e eeuw: Het was mogelijk geworden om op gas te koken en daardoor kon het vuur per pit bepaald worden en de vervelende rookontwikkeling kwam tot een einde. Vanaf 1930 kon er ook elektrisch gekookt worden en aangezien elke woning toen wel een gas- of elektriciteitsaansluiting had, werd het eten al snel niet meer op open vuur bereid.

Industrialisme

De keuken is lange tijd niet veel meer geweest dan een vuurplaats. Zo was het ook tijdens het industrialisme. Het industrialisme wordt gekenmerkt door de opkomst van de mechanisatie en vele grote productiefabrieken. Door de verbeterde productiemogelijkheden veranderde het economisch systeem en konden meer monden gevoed worden. Gezinnen werden groter en door de fabrieken kwamen er veel mensen dicht op elkaar te wonen. De woonomstandigheden waren slecht: Het was normaal om met 10 of meer mensen 1 woning te delen. Vanwege ruimtegebrek bestond een woning toen uit slechts 1 kamer, die als keuken, badkamer, woonkamer en slaapkamer werd gebruikt.

 Rationalisme

Het rationalisme, dat volgt na de industrialisatie, richt zich sterk op efficiëntie en ergonomie en dat vind ook zijn weerslag in de woning. Uit hygiënisch oogpunt werden keukens weer in een aparte ruimte van het huis geplaatst waarbij het gebruik van de keuken qua ergonomie en efficiëntie steeds verder werd geoptimaliseerd. In Nederland heeft Industrieel vormgever Piet Zwart in 1939 naam gemaakt met zijn vooruitstrevende keukenontwerp dat hij voor de firma Bruynzeel maakte.  In deze keuken waren voor het eerst alle belangrijke apparaten praktisch geïntegreerd en de keuken voldeed aan alle toen geldende maatverhoudingen.

Tweede Wereldoorlog

Na de Tweede Wereldoorlog was er met name in West-Europa een grote vraag naar snel te monteren keukens. De standaardisatie en losse keukensegmenten, die hier een antwoord op brachten, waren gericht op gemak en kostenreductie maar deze standaardisatie is uiteindelijk ook van groot belang geweest voor de keukenarchitectuur. Zo ontstond onder andere de theoretische keukendriehoek, die de basis legt voor de hedendaagse keukenontwerpen.

Keukendriehoek

De vele inrichtingsmogelijkheden die losse keukensegmenten met zich mee brachten leverden de keukendriehoek als handig ontwerphulpmiddel. De drie belangrijkste functies van een keuken (1 opslag, 2 voorbereiding en 3 koken) dienen hierbij apart van elkaar te gebeuren maar de afstand tussen deze functies moet minimaal zijn. Volgend uit deze gedachte kwamen 5 standaard keukenindelingen naar voren:

1              Lange rechte keuken

  • Veel gebruikt in oude huizen vanwege gebrek aan meer ruimte

2              2 parallel lopende werkbladen

  • Bij bredere keukens efficientieverhogend

3              L-vormige keuken

  • Past vaak eettafel in de keuken.

4              U-vormige keuken

  • Meer werkblad als L-vorm

5              Blok keuken

  • Een vrijstaand element, vaak het fornuis (kookeiland).

De perceptie van koken verandert

Sinds de jaren ‘80 is de mening over koken aan het veranderen en een steeds grotere groep ziet koken niet langer als een tijdrovende verplichting maar als creatieve bezigheid met een sterke sociale component. De keuken werd hierdoor al snel een prestigeobject waarbij het showen van kunde en kwaliteiten voorop stonden.

Architecten zagen deze beweging en zijn zich sinds dien actief gaan bezighouden met keukenontwerp. De bovengenoemde blok keuken vormt vanaf dat moment vaak de basis om de keuken weer meer bij de rest van de woning te betrekken.

De keuken van nu

De keuken is geboren uit de behoefte om eten te bereiden en heeft in de afgelopen jaren vele verschillende vormen aangenomen. Het is grappig om te beseffen dat de keuken vroeger een centrale rol in huis in nam, en dat dat vandaag de dag wéér zo is. De keuken wordt tegenwoordig feilloos geïntegreerd in de woning en steeds vaker is de keuken zelfs de basis voor het ontwerp van de gehele woning. Qua apparatuur en vormgeving is alles mogelijk en ook de keuken gaat met zijn tijd mee: zo kom je materialen als glas, kevlar, aluminium en beton steeds vaker tegen.